webease

Khmer-English-Khmer Dictionaries

Chuon Nath's Khmer-Khmer Dictionary
  1. អករ៍ ( ន.នាមសព្ទ ) [អក ]   ( សំ.សំស្រ្កឹត ( ភាសាសំស្រ្កឹត ), បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ) )
    (អ < ន “មិន, ពុំ, ឥត” + ករ “ធ្វើ”) អ្នក​មិន​ធ្វើ​ការ​អ្វី ។ ពាក្យ​សម្រាប់​ហៅ​ស្ត្រី​មាន​អាយុ​ច្រើន ដែល​ព្រះ​ករុណា​ជា​ម្ចាស់​ជីវិត​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តា​ប្រោស​តាំង​ឲ្យ​មាន​យស​ធំ​ជាង យាយ, ចាស់, ទុំ ទាំងពួង ប៉ុន្តែ​ឥត​នឿយ​ដោយ​ធ្វើ​ការ​អ្វី​ទេ គ្រាន់​តែ​ចូល​ក្រាប​បង្គំ​គាល់ តាម​ពេល​កំណត់​ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពិធី​ទាំងពួង​ម្តង​ៗ, ក្រៅ​ពី​វេលា​នោះ គ្រាន់​តែ​នាំ​ក្សត្រី​ឬ​ចៅ​ចម​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជ​វាំង​ទៅ​មក​ដោយ​កិច្ច​ណា​មួយ​ម្តង​ៗ​ប៉ុណ្ណោះ ។ អករ៍ នេះ​រមែង​ជ្រើស​រើស​យក​ព្រះ​ស្នំ​ចាស់​ៗ ក្នុង​រជ្ជ​កាល​មុន​ៗ​មក​ឲ្យ​ធ្វើ ព្រោះ​ជា​អ្នក​ដឹង បែប​បទ​ទំនៀម​ទម្លាប់​ច្រើន (សរសេរ​ក្លាយ​ជា អក ក៏​មាន) ។ ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ​ហរិរក្ស​រាមា​ឥតស្សរាធិបតី (ព្រះ​បរម​កោដ្ឋ) ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តា​ប្រោស​តាំង​ស្ត្រី​ទី អករ៍ ៩ នាក់, ទី យាយ ១២ នាក់, ទី ចាស់ ៤ នាក់, ទី ទុំ ៤ នាក់, រួម​ជា ២៩ នាក់ ។ អករ៍ ៩ នាក់​នោះ​តាំង​ជា​ទី លោក​ព្រះ​១, ទី អ្នក​ព្រះ ៤, ទី​អ្នក ៤ គឺ​ទី ១-លោក​ព្រះ​អករ៍​ចម​ក្សត្រី (ជា​អធិបតី), ២-អ្នក​ព្រះ​អករ៍​មង្គល​ក្សត្រី, ៣-អ្នក​ព្រះ​អករ៍​ជាតី​ឧត្ដម, ៤-អ្នក​ព្រះ​អករ៍​ធីតា​ភិរម្យ, ៥, អ្នក​ព្រះ​អករ៍​បទុម​វង្សា; ៦-អ្នក​អករ៍​រាជានុពង្ស, ៧-អ្នក​អករ៍​រាជ​វង្ស​ឧត្តលា, ៨-អ្នក​អករ៍​ឯក​អគ្គ​កញ្ញា, ៩-អ្នក​អករ៍​សុតា​ជាតី ។ យាយ ១២ នាក់​នោះ​តាំង​ជាទី លោក​អ្នក​យាយ ៤, ទី អ្នក​យាយ​៤, ទី យាយ ៤ គឺ ១-លោក​អ្នក​យាយ​ស្រី​ពិលាស, ២-លោក​អ្នក​យាយ​ឱភាស​សួន​ស័ក្តិ, ៣-លោក​អ្នក​យាយ​នារី​អន័គ្ឃ, ៤-លោក​អ្នក​យាយ​វរលក្ខណ៍​អនេក; ៥-អ្នក​យាយ​ទេព​កោមល, ៦-អ្នក​យាយ​កុសល​ភិសេក, ៧-អ្នក​យាយ​បវរ​អតិរេក, ៨-អ្នក​យាយ​ឯក​អគ្គ​ក្សត្រី; ៩-យាយ​បុរាណ​រាជ្យ​រម្យ, ១០-យាយ​សម​ស័ក្តិ​ព្រឹទ្ធ, ១១-យាយ​ព្រេង​សុចរិត, ១២-យាយ​ព្រឹទ្ធ​ជរា ។ ទី ចាស់ បួន​នាក់​គឺ ១-ចាស់​រាជ​អមច្ចា, ២-ចាស់​បរិវារ​ក្សត្រ, ៣-ចាស់​ជា​បរិស័ទ, ៤- ចាស់​ចាត់​បុរី ។ ទី ទុំ ៤ នាក់​គឺ ១-ទុំ​ទទួល​ផ្ចង់, ២-ទុំ​ប្រុង​ប្រក្រតី, ៣-ទុំ​គាប់​ភក្តី, ៤-ទុំ​ខ្មី​បម្រើ ។ ហៅ​ដោយ​រួប​រួម​ទាំង ៤ ពួក​ថា អករ៍, យាយ, ចាស់, ទុំ ។ (ព. កា.ពាក្យកាព្យ គឺពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ ឲ្យ​ងាយ​ចាំ) : អករ៍​យាយ​ចាស់​ទុំ ដែល​ព្រះ​បរម- កោដ្ឋ​ក្រត្រិយ៍​ក្សាន្ត ទ្រង់​ប្រោស​ប្រទាន ងារ​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដើម្បី​ឲ្យ​បាន ទុក​ជា​ព្រះ​កេរ្តិ៍ ។ ក្នុង​កាល​ខាង​មុខ គួរ​ជន​ចាំ​ទុក ឲ្យ​បាន​ឋិត​ថេរ កុំ​ឲ្យ​បាត់​សូន្យ គួរ​កូន​ចៅ​ខ្មែរ កុំ​ហ៊ាន​បង្វែរ បំបែរ​បំបាត់
  2. អកអំបុក ( ន.នាមសព្ទ )
    ឈ្មោះ​ពិធី​មួយ​ប្រភេទ មាន​ការ​សម្រក់​ទៀន​លើ​ស្លឹក​ចេក​ស្រស់​ផ្សង​មើល​ទឹក​ភ្លៀង​ក្នុង​ឆ្នាំ​ភ្នែក បន្ទាប់​ឆ្នាំ​នោះ, បន្ទាប់​ពី​សម្រក់​ទៀន​មក នាំ​គ្នា​អក​អំបុក, ធ្វើ​ក្នុង​វេលា​យប់​នៃ​ថ្ងៃ ១៥ កើត​ខែ​កត្តិក (ហៅ ពិធី​សំពះ​ព្រះ​ខែ ក៏​បាន) ។ ចំណែក​ខាង​ព្រះ​រាជ​ពិធី ធ្វើ​ក្នុង​វេលា​យប់​នោះ​ដែរ, រួម​ជាមួយ​គ្នា​នឹង​ព្រះ​រាជ​ពិធី​ចុះ​ផែ, ក្នុង​វេលា​រសៀល​ដល់​ល្ងាច​មាន​ប្រណាំង​ទូក, វេលា​យប់​មាន​បណ្តែត​ប្រទីប​ជ្វាលា, អុជ​ពន្លឺ​រំសេវ​ផ្សេង​ៗ​មាន​កាំជ្រួច​ជាដើម... ។ ហៅ​ដោយ​រួប​រួម​ថា ព្រះ​រាជ​ពិធី​ចុះ​ផែ កំណត់ ៣ ថ្ងៃ គឺ​ថ្ងៃ ១៤, ១៥, កើត​និង ថ្ងៃ​ ១ រោច​ខែ​កត្តិក ។ ព. កា.ពាក្យកាព្យ គឺពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ ថា : ថ្ងៃ​អក​អំបុក ពួក​ខ្មែរ​អ្នក​ស្រុក តែង​ធ្វើ​ពិធី ហៅ​អក​អំបុក សូម​សុខ​សួស្ដី តាម​ប្រពៃណី បុរាណ​ព្រេង​ព្រឹទ្ធ
  3. អកាល ( គុ.គុនសព្ទ, ន.នាមសព្ទ ) [អៈ-- ]   ( សំ.សំស្រ្កឹត ( ភាសាសំស្រ្កឹត ), បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ) )
    កាល​មិន​គួរ, កាល​ខុស​ប្រក្រតី; ដែល​ខុស​កាល, ដែល​ពុំ​ជួ​កាល : វេលា​នេះ​ជា​អកាល ។ (ព. កា.ពាក្យកាព្យ គឺពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ) : ជន​ទាំង​អម្បាល គួរ​ស្គាល់​អកាល និង​កាល​វេលា ដែល​គួរ​ប្រព្រឹត្ត ឲ្យ​បាន​សម​ជា មាន​អ្នក​ប្រាជ្ញា ស្មារតី​រឹងប៉ឹង ។ ព. ផ្ទ. កាល ។ បើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. អៈកា-ល៉ៈ, ដូច​ជា អកាល​ការី អ្នក​ទៅ​មក​ខុស​កាល, អ្នក​ត្រាច់​ខុស​កាល​វេលា (ស្ត្រី​ជា អកាល​ចារិនី) ។
    - អកាល​ចារី អ្នក​ទៅ​មក​ខុស​កាល, អ្នក​ត្រាច់​ខុស​កាល​វេលា (ស្ត្រី​ជា អកាល​ចារិនី) ។
    - អកាល​ជាតិ ឬ - អកាល​ភូត អ្វី​ៗ​ដែល​កើត​ឬ​ដែល​មាន​ខុស​កាល (ឥត្ថី អកាល​ជាតា ឬ អកាល​ភូតា) ។
    - អកាលញ្ញុតា ភាវៈ​នៃ​អ្នក​មិន​ស្គាល់​កាល, ការ​មិន​ស្គាល់​កាល ។
    - អកាល​បុច្ឆា ការ​សួរ​ខុស​កាល ។
    - អកាល​បុស្ប (--បុស) ផ្កា​ឈើ​ខុស​កាល​ឬ​ខុស​រដូវ​តាម​ទម្លាប់ ។
    - អកាល​ផល ផ្លែ​ឈើ​ខុស​កាល​ឬ​ខុស​រដូវ ។
    - អកាល​មរណៈ មរណៈ​ក្នុង​កាល​មិន​សម​គួរ, សេចក្ដី​ស្លាប់​មិន​ត្រូវ​តាម​កាល​ធម្មតា គឺ​ស្លាប់​ដោយ​អំណាច​ឧបច្ឆេទក​កម្ម​ចូល​មក​ផ្តាច់ផ្តិល​ជីវិត ។
    - អកាល​មេឃ មេឃ​ដែល​បង្អុរ​ភ្លៀង​ខុស​កាល, ភ្លៀង​ពុំ​ជួ​កាល ។
    - អកាល​វាទី អ្នក​និយាយ​ស្ដី​ខុស​កាល គឺ​កាល​ដែល​មិន​គួរ​និយាយ​ស្ដី​ក៏​និយាយ​ស្ដីសេចក្ដី​ដែរ (ស្ត្រី​ជា អកាល​វាទិនី) ។
    - អកាល​សន្ទនា សន្ទនា​ខុស​កាល, ការ​និយាយ​ប្រាស្រ័យ​ខុស​កាល ។ល។
  4. អកិរិយវាទ ( ន.នាមសព្ទ ) [អៈកិរ៉ិយ៉ៈវាត ]   ( បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ) )
    ការ​ពោល​ពាក្យ​ថា​បុណ្យ​បាប​ដែល​ធ្វើ​មិន​មែន​ហៅ​ថា​ធ្វើ​ទេ គឺ​ថា​ធ្វើ​បុណ្យ​ធ្វើ​បាប​មិន​មែន​បាន​បុណ្យ​បាន​បាប​ទេ, សម្ដី​បដិសេធ​បុណ្យ​បាប​ថា​ធ្វើ​ទៅ​ឥត​អំពើ; អ្នក​មិន​ជឿ​បុណ្យ​បាប។ ព. ផ្ទ . កិរិយ​វាទ ។
  5. អកិរិយវាទិនី
    (មើល​ក្នុង​ពាក្យ អកិរិយ​វាទី) ។
  6. អកិរិយវាទី ( ន.នាមសព្ទ ) [អៈកិរ៉ិយ៉ៈ-- ]   ( បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ) )
    អ្នក​ប្រកាន់​និយាយ​បដិសេធ​បុណ្យ​បាប​ថា​ធ្វើ​ទៅ​ឥត​អំពើ, អ្នក​ប្រកាន់​មិន​ជឿ​បុណ្យ​បាប (បើ​ស្ត្រី​ជា អកិរិយ​វាទិនី) ។ ព. ផ្ទ. កិរិយ​វាទី, កិរិយ​វាទិនី ។
  7. អកុសល ( ន.នាមសព្ទ ) [អៈកុ-សល់ ]   ( បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ), សំ.សំស្រ្កឹត ( ភាសាសំស្រ្កឹត ) )
    (អកុឝល) សេចក្ដី​អាក្រក់, បាប, អពមង្គល :
    - អកុសល​តាម​មក​ផ្តល់ គឺ​បាប​តាម​មក​ផ្តល់, បាប​ចេញ​មុខ​ឲ្យ​ផល ។ គុ. អាក្រក់, ដែល​ជា​បាប; ដែល​មិន​ឈ្លាស : អំពើ​អកុសល ។ (ព. កា.ពាក្យកាព្យ គឺពាក្យសម្រាប់ប្រើក្នុងកាព្យ) : រី​អកុសល ជា​កម្ម​តែង​ផ្តល់ ក្តី​ទុក្ខ​លំបាក ឲ្យ​ដល់​អ្នក​ធ្វើ មិន​ឈប់​មិន​ស្រាក កម្ម​នោះ​ស្រកាក គួរ​ជន​ផង​ខ្លាច ផ្ទុយ​ពី​កុសល ដែល​តែង​តែ​ផ្តល់ ក្តី​សុខ​មិន​កាច កម្ម​នេះ​ល្អ​លន់ ជា​បុណ្យ​អង់អាច បាន​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ពេញ​ចិត្ត​ចង់​ធ្វើ ។ ជន​ជឿ​ផល​កម្ម មាន​ស្មារតី​ចាំ ប្រព្រឹត្ត​អំពើ កុសល​កល្យាណ ក្សេមក្សាន្ត​ឥត​បើ មាន​មោះហ្មង​លើ មនោ​ទ្វារ​ឡើយ ។ ព. ផ្ទ. កុសល ។ បើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាង​ដើម​សព្ទ​ដទៃ អ. ថ. អៈកុសៈល៉ៈ, ដូច​ជា អកុសល​កម្ម កម្ម​អាក្រក់ ។
    - អកុសល​កម្មបថ (--ក័ម-ម៉ៈបត់) គន្លង​នៃ​អំពើ​អាក្រក់ (ផ្លូវ​បាប, ផ្លូវ​ទុច្ចរិត មាន ១០ យ៉ាង​គឺ កាយ​ទុច្ចរិត ៣, វិចី​ទុច្ចរិត ៤, មនោ​ទុច្ចរិត៣) ។
    - អកុសល​កិរិយា កិរិយា​អាក្រក់ ។
    - អកុសល​ចរិយា ចរិយា​អាក្រក់ ។
    - អកុសល​ចិត្ត ចិត្ត​ជា​អកុសល, ចិត្ត​បាប ។
    - អកុសល​ចេតនា (--តៈន៉ា) ការ​តាំង​ចិត្ត​ជា​បាប, គំនិត​បាប; គំនិត​អាក្រក់ ។
    - អកុសល​ចេតសិក (--តៈសិក) ចេតសិក​ជា​អកុសល (ក្នុង​ព្រះ​អភិធម្ម​ថា​មាន ១៤ យ៉ាង) ។
    - អកុសល​ធម៌ ធម៌​ជា​អកុសល ។
    - អកុសល​ធាតុ (ធាត) ធាតុ​ជា​អកុសល​គឺ​នុយ​បាប​ឬ​ចំណី​បាប ។
    - អកុសល​មូល ឫស​គល់​ឬ​ទី​តាំង​នៃ​អកុសល (មាន ៣ យ៉ាង​គឺ លោភៈ, ទោសៈ, មោហៈ) ។
    - អកុសល​លាភ ការ​បាន​បាប ។
    - អកុសល​វិតក្ក ការ​ត្រិះរិះ​ទៅ​រក​អំពើ​អាក្រក់, តម្រិះ​អាក្រក់ ។
    - អកុសល​វិបាក ស្នាម​គំនូស​ចិត្ត​ជា​អកុសល, គំនូស​បាប; ផល​បាប ។ល។
  8. អកុសល--
    (មើល​ក្នុង​ពាក្យ អកុសល) ។
  9. អក្ក ( ន.នាមសព្ទ ) [អ័ក-កៈ ]   ( បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ), សំ.សំស្រ្កឹត ( ភាសាសំស្រ្កឹត ) )
    (អក៌) ព្រះ​អាទិត្យ ។
    - អក្ក​ពន្ធុ (--ព័ន-ធុ) សុរិយ​គោត្រ​ឬ​សុរិយ​ពន្ធុ ។
    - អក្ក​មណ្ឌល សុរិយ​មណ្ឌល ។
    - អក្ក​មាលា សុរិយ​មាលា ។
    - អក្ក​រង្សី រស្មី​ព្រះ​អាទិត្យ ។ល។
  10. អក្កោសន ( ន.នាមសព្ទ ) [អ័ក-កោ-សៈ ន៉ៈ ] or #NAME?   ( បា.បាលី​ ( បាលីភាសា ), សំ.សំស្រ្កឹត ( ភាសាសំស្រ្កឹត ) )
    (អក្កោសន; អាក្រោឝន) ការ​ជេរ, ពាក្យ​ជេរ, ជំនេរ (ប្រើ​ជា អក្កោសនា ក៏​បាន) ។
    - អក្កោសន​ការណ៍ ឬ --ហេតុ ហេតុ​ឬ​ដំណើរ​នៃ​ការ​ជេរ ។
    - អក្កោសន​ភាព ភាវៈ​ជេរ, ដំណើរ​ជេរ​គ្នា ។
    - អក្កោសនាការ (បា. អក្កោសន + អាការ) អាការ​ជេរ, អាការ​នៃ​ជំនេរ ។ល។

<< Prev   1   2   3   4   5   6   ... 20   Next >>